Ανάμεσα στις πιο συναρπαστικές ιστορικές-θρησκευτικές διαδρομές του νησιού ξεχωρίζει η Διαδρομή της Αγίας Ελένης και του Τιμίου Σταυρού, ένας πολιτιστικός και προσκυνηματικός οδηγός που φωτίζει, μέσα από ιστορικά τεκμηριωμένα στοιχεία, την παρουσία της Αγίας Ελένης στην Κύπρο το 327 μ.Χ.
Η διαδρομή δημιουργήθηκε από την ΕΤΑΠ Λάρνακας και τη Μητρόπολη Τριμυθούντας, σε συνεργασία με τη Μητρόπολη Κιτίου, και είναι διαθέσιμη και σε ψηφιακή μορφή, προσφέροντας στον επισκέπτη ολοκληρωμένη πληροφόρηση για την οργάνωση της επίσκεψής του στους σχετικούς χώρους. Ο ψηφιακός οδηγός είναι προσβάσιμος μέσω της πλατφόρμας, όπου ο ενδιαφερόμενος μπορεί να εξερευνήσει τα σημεία της διαδρομής μέσα από εικονικές αναστηλώσεις και εργαλεία 360°.
Η αφήγηση ξεκινά από το σημείο άφιξης της Αγίας Ελένης στην Κύπρο, το αρχαίο λιμάνι του Βασιλικού. Εκεί, σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές, αποβιβάστηκε η Αγία κατά την επιστροφή της από τους Αγίους Τόπους, μεταφέροντας μαζί της το Τίμιο Ξύλο. Μέχρι σήμερα, η περιοχή άφιξης των καραβιών της βασιλομήτορος Αγίας Ελένης φέρει το όνομα «Βασιλικό», ενώ ο αρχαίος χείμαρρος «Τέτιος» μετονομάστηκε σε «Βασιλοπόταμο».
Η περιοχή της Τέντας στην Καλαβασό μαρτυρεί τη σύντομη διαμονή της Αγίας Ελένης. Η τοποθεσία, όπου σήμερα εκτείνεται ο νεολιθικός οικισμός, ονομάζεται «Τέντα», λόγω της σκηνής που έστησε εκεί η Αγία. Στην περιοχή σώζονται επίσης τα κατάλοιπα τριών παλαιοχριστιανικών εκκλησιών του 6ου και 7ου αιώνα, σε έναν οργανωμένο οικισμό που φιλοξενούσε εκατοντάδες κατοίκους.
Η διαδρομή συνεχίζεται στην Τόχνη, όπου βρίσκονται τα ερείπια του ναού του Τιμίου Σταυρού, ενός από τα σημαντικότερα προσκυνήματα της βυζαντινής περιόδου. Εδώ φυλασσόταν μέχρι το 1318 το Τίμιο Ξύλο. Το δίδυμο δισυπόστατο σύμπλεγμα των ναών αποτελεί σήμερα κηρυγμένο αρχαίο μνημείο, για το οποίο εκπονείται μελέτη συντήρησης.
Σε μικρή απόσταση δεσπόζουν τα κατάλοιπα ενός βυζαντινού γεφυριού, το οποίο, σύμφωνα με τον χρονογράφο Λεόντιο Μαχαιρά, κτίστηκε από την Αγία Ελένη, ώστε οι προσκυνητές να διασχίζουν με ασφάλεια τον χείμαρρο και να φθάνουν στον ναό για να προσκυνήσουν το Τίμιο Ξύλο. Πάνω στο γεφύρι οικοδομήθηκε ο σημερινός ναός των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, ενώ δίπλα λειτουργεί το εκκλησιαστικό μουσείο, το οποίο περιλαμβάνει ποικιλία πολύτιμων θρησκευτικών αντικειμένων.
Η ιστορία κορυφώνεται στην περιοχή Καλαμούλλι, όπου το 1318 ένας λατίνος ιερέας έκλεψε τον Τίμιο Σταυρό από τον ναό της Τόχνης και τον έκρυψε στην κουφάλα μιας χαρουπιάς.
Το 1340, ένας νεαρός βοσκός, ονόματι Γεώργιος, ανακάλυψε τον Τίμιο Σταυρό στην περιοχή αυτή που βρίσκεται μεταξύ των χωριών Λεύκαρα και Βαβατσινιά. Στα Λεύκαρα, όπου μεταφέρθηκε το ιερό αυτό κειμήλιο, ιδρύθηκε η Μονή του Φανερωμένου Σταυρού.
Ο Γεώργιος έλαβε το μοναχικό σχήμα με το όνομα Γαβριήλ και παρέμεινε ο πρώτος ηγούμενος της Μονής. Μετά από έλεγχο και πιστοποίηση της γνησιότητάς του, το Τίμιο Ξύλο αποφασίστηκε να παραμείνει στη μονή αυτή, την ανέγερση της οποίας χορήγησε η Ρήγαινα Αλίσια. Ο ναός του Τιμίου Σταυρού θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά και πολιτιστικά μνημεία μας.
Η διαδρομή ολοκληρώνεται επιβλητικά στην Ιερά Μονή Σταυροβουνίου στο όρος του Ολύμπου, την εκκλησία που, σύμφωνα με γραπτές πηγές, ίδρυσε η Αγία Ελένη. Η Μονή αποτελεί σήμερα την κατεξοχήν κοινοβιακή Μονή του Τιμίου Σταυρού στην Κύπρο και δικαίως χαρακτηρίζεται ως το «Άγιο Όρος» του νησιού.
