Τα τελευταία χρόνια γίνεται όλο και πιο εμφανές ότι οι οικονομικές ζημιές από φυσικές καταστροφές αυξάνονται σε παγκόσμιο επίπεδο. Η πρώτη εξήγηση που δίνεται συνήθως είναι η κλιματική αλλαγή. Παρότι πρόκειται αναμφίβολα για έναν σημαντικό παράγοντα, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
- Διαβάστε ακόμη: Η πρόληψη είναι πλέον το κλειδί στη διαχείριση καταστροφών
- Διαβάστε επίσης: Ανθεκτικότητα, κρίσιμες υποδομές και ανάληψη ευθύνης
Η άβολη αλήθεια είναι ότι σε πολλές περιπτώσεις οι κοινωνίες μας παράγουν περισσότερο κίνδυνο απ’ όσο καταφέρνουν να μειώσουν. Το πόσο ισχυρό είναι ένα φυσικό φαινόμενο, είναι μόνο η μία πτυχή. Εξίσου σημαντική πτυχή είναι και το πόσο εκτεθειμένοι και πόσο ευάλωτοι είμαστε όταν αυτό συμβεί.
Στη διεθνή βιβλιογραφία της διαχείρισης κινδύνου γίνεται μια βασική διάκριση μεταξύ τριών παραμέτρων: του φυσικού κινδύνου (hazard), της έκθεσης (exposure) και της ευαλωτότητας (vulnerability).
Ο φυσικός κίνδυνος αφορά το ίδιο το γεγονός. Ένα σεισμό, μια πλημμύρα ή μια πυρκαγιά. Αυτό είναι κάτι που σε μεγάλο βαθμό δεν μπορούμε να αποτρέψουμε.
Η έκθεση αφορά το πόσα σπίτια, επιχειρήσεις και υποδομές βρίσκονται στο σημείο όπου εκδηλώνεται ο κίνδυνος. Και εδώ βρίσκεται ένα από τα βασικά προβλήματα της σύγχρονης ανάπτυξης. Καθώς οι πόλεις επεκτείνονται και οι παράκτιες περιοχές αναπτύσσονται ταχύτατα, όλο και περισσότερα περιουσιακά στοιχεία τοποθετούνται σε περιοχές υψηλής επικινδυνότητας.
Η ευαλωτότητα αφορά το πόσο ανθεκτικές είναι οι υποδομές και τα κτίρια όταν έρθουν αντιμέτωπα με ένα ακραίο γεγονός. Αν τα κτίρια είναι κατασκευασμένα χωρίς επαρκείς κανονισμούς, αν οι υποδομές είναι ανεπαρκείς ή αν τα συστήματα προστασίας είναι ελλιπή, τότε ακόμη και ένα μέτριο φυσικό φαινόμενο μπορεί να προκαλέσει πολύ μεγάλες ζημιές. Για παράδειγμα, τι ζημιές μπορεί να προκληθούν από την κατάρρευση μία τριώροφης ή ακόμα και εξαώροφης πολυκατοικίας και τι ζημιές θα προκληθούν από την κατάρρευσης ενός 20ώροφου κτιρίου;
Τα κίνητρα είναι συχνά λάθος
Ένας από τους λόγους που το πρόβλημα αυτό επιμένει είναι ότι τα κίνητρα των εμπλεκόμενων φορέων δεν είναι πάντα ευθυγραμμισμένα με τη μείωση του κινδύνου.
Η ανάπτυξη νέων οικιστικών ή τουριστικών έργων συχνά προχωρά χωρίς να λαμβάνονται επαρκώς υπόψη τα σενάρια ακραίων γεγονότων. Οι αποφάσεις λαμβάνονται με βάση την άμεση οικονομική απόδοση και όχι το μακροπρόθεσμο ρίσκο.
Ταυτόχρονα, οι επενδύσεις στην πρόληψη και στην ανθεκτικότητα συχνά καθυστερούν επειδή τα οφέλη τους δεν είναι άμεσα ορατά. Είναι χαρακτηριστικό ότι πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένης και της Κύπρου, συνεχίζουν να επενδύουν πολύ περισσότερους πόρους στην αποκατάσταση μετά από μια καταστροφή παρά στην αποφυγή της πριν συμβεί (Συστήματα Έγκαιρης Προειδοποίησης).
Σε αυτή την εξίσωση προστίθενται και οι κοινωνικές ανισότητες. Οι πιο ευάλωτες κοινωνικές ομάδες είναι συχνά εκείνες που κατοικούν σε περιοχές υψηλότερου κινδύνου ή σε κτίρια χαμηλότερης ανθεκτικότητας, γεγονός που εντείνει τις επιπτώσεις μιας κρίσης.
Το πραγματικό κόστος
Ως αποτέλεσμα όλων των πιο πάνω, το πραγματικό κόστος των φυσικών καταστροφών αυξάνεται συνεχώς. Και το κόστος αυτό δεν είναι μόνο οικονομικό.
Οι καταστροφές επηρεάζουν την οικονομική δραστηριότητα, την κοινωνική συνοχή, τη λειτουργία των υποδομών και τελικά την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς. Για να μην αναφερθούμε στο ανθρώπινο δράμα.
Σε πολλές περιπτώσεις, μια μεγάλη καταστροφή μπορεί να επιβαρύνει σημαντικά τα δημόσια οικονομικά για πολλά χρόνια. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα όταν δεν υπάρχουν επαρκείς μηχανισμοί μεταφοράς κινδύνου, όπως ασφαλιστικά συστήματα που μπορούν να απορροφήσουν μέρος των οικονομικών απωλειών.
Τι σημαίνει αυτό για μικρά κράτη
Για μικρές και ανοικτές οικονομίες, όπως η Κύπρος, το ζήτημα αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία.
Οι μικρές οικονομίες διαθέτουν περιορισμένους δημοσιονομικούς πόρους για να αντιμετωπίσουν μεγάλες κρίσεις. Ταυτόχρονα, η οικονομική τους δραστηριότητα είναι συχνά συγκεντρωμένη σε συγκεκριμένες περιοχές ή τομείς, γεγονός που αυξάνει την ευαλωτότητα.
Όταν μια καταστροφή επηρεάζει κρίσιμες υποδομές, τουριστικές περιοχές ή αστικά κέντρα, οι επιπτώσεις μπορεί να είναι δυσανάλογα μεγάλες σε σχέση με το μέγεθος της οικονομίας.
Γι’ αυτό και η μείωση κινδύνου δεν είναι απλώς ζήτημα πολιτικής προστασίας. Είναι ζήτημα οικονομικής στρατηγικής.
Ένα απαραίτητο βήμα μπροστά
Η εμπειρία των τελευταίων ετών δείχνει ξεκάθαρα ότι η λογική της αντίδρασης μετά το γεγονός δεν είναι πλέον επαρκής.
Αν συνεχίσουμε να αναπτύσσουμε πόλεις και υποδομές χωρίς να λαμβάνουμε σοβαρά υπόψη τους κινδύνους, θα συνεχίσουμε να παράγουμε περισσότερο ρίσκο από αυτό που καταφέρνουμε να μειώσουμε. Η πρόληψη και ο στρατηγικός και πολύπλευρος σχεδιασμός (Success By Design) είναι καθοριστικής σημασίας). Η πρόσφατη κρίση με τον αφθώδη πυρετό στα ζώα είναι ακόμα ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Υπάρχουν χώρες στην Ε.Ε. που πρόβλεψαν και εφάρμοσαν συστήματα ασφάλισης εγκαίρως και πλέον μπορούν να αντιμετωπίσουν τις όποιες επιπτώσεις πολύ πιο οργανωμένα και περιορίζοντας τις όποιες εκ του αποτελέσματος συνέπειες.
Το επόμενο βήμα επομένως δεν είναι απλώς η καλύτερη κατανόηση των κινδύνων. Είναι η ενσωμάτωση αυτής της γνώσης στον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουμε την ανάπτυξη, τις υποδομές και τις δημόσιες πολιτικές.
Γιατί τελικά, οι καταστροφές μπορεί να ξεκινούν ως φυσικά γεγονότα αλλά οι συνέπειες τους είναι άμεσα συνυφασμένες με τις επιλογές που κάνουμε πολύ πριν συμβούν οι καταστροφές.
*Ιδρυτής και Διευθύνων Σύμβουλος της Gan Direct.
