Αρκεί μια διαδρομή σε ορισμένες εμπορικές περιοχές των αστικών κέντρων για να διαπιστώσει κανείς πόσο έχει αυξηθεί τα τελευταία χρόνια η παρουσία φαρμακείων σε μικρή γεωγραφική απόσταση.
Η εικόνα αυτή γεννά ένα φαινομενικά απλό ερώτημα: περισσότερα φαρμακεία σημαίνουν κατ’ ανάγκη εντονότερο ανταγωνισμό και, κατ’ επέκταση, καλύτερο αποτέλεσμα για τον πολίτη;
Η απάντηση έχει σημασία για τη γεωγραφική πρόσβαση των ασθενών, τη μακροχρόνια βιωσιμότητα της παροχής φαρμακευτικών υπηρεσιών και, τελικά, το κόστος του ΓεΣΥ.
Η απόφαση που άλλαξε τα δεδομένα
Η Επιτροπή Προστασίας του Ανταγωνισμού παρενέβη ενεργά στο ζήτημα των γεωγραφικών και πληθυσμιακών κριτηρίων για νέες συμβάσεις φαρμακείων με το ΓεΣΥ. Εξέφρασε επιφυλάξεις για τέτοιους περιορισμούς και τάχθηκε υπέρ άλλων μέτρων, όπως κινήτρων για εγκατάσταση σε περιοχές με ανεπαρκή κάλυψη.
Τον Μάρτιο του 2021, ο ΟΑΥ αναθεώρησε την προσέγγισή του, καταργώντας τα γεωγραφικά και πληθυσμιακά κριτήρια και επαναφέροντας τη δυνατότητα σύναψης νέων συμβάσεων χωρίς τους πρόσθετους αυτούς περιορισμούς.
Το γεγονός, ωστόσο, ότι οι ρυθμιστικοί περιορισμοί εισόδου πρέπει να ελέγχονται δεν σημαίνει ότι είναι εκ προοιμίου επιζήμιοι για τον ανταγωνισμό. Το κρίσιμο είναι ποιον σκοπό εξυπηρετούν, πώς λειτουργούν στην πράξη και ποιες επιπτώσεις έχουν.
Το ερώτημα, επομένως, είναι κατά πόσο η προσέγγιση που επικράτησε τότε στηρίχθηκε σε ολοκληρωμένη οικονομική αξιολόγηση της συγκεκριμένης αγοράς.
Η οικονομική θεωρία
Η οικονομική θεωρία είναι σαφής: η ελεύθερη είσοδος δεν οδηγεί πάντοτε ούτε στον κοινωνικά επιθυμητό αριθμό επιχειρήσεων ούτε στη βέλτιστη γεωγραφική κατανομή τους.
Σε αγορές με σημαντικά σταθερά κόστη και έντονη τοπική διάσταση μπορεί να υπάρξει υπερβολική είσοδος στις εμπορικά ελκυστικότερες περιοχές. Ένας νέος πάροχος μπορεί κυρίως να μετατοπίζει υφιστάμενη πελατεία, χωρίς να δημιουργεί αντίστοιχη νέα ζήτηση ή πρόσθετη κοινωνική αξία.
Με άλλα λόγια, περισσότερες επιχειρήσεις στην ίδια περιοχή δεν σημαίνουν αυτομάτως περισσότερη αξία για την κοινωνία.
Στα φαρμακεία αυτό έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Για μεγάλο μέρος των φαρμάκων που διατίθενται μέσω του ΓεΣΥ, τα φαρμακεία δεν ανταγωνίζονται μεταξύ τους στην τιμή, αφού αυτή δεν καθορίζεται ελεύθερα από το κάθε φαρμακείο.
Η ανταγωνιστική πίεση εκδηλώνεται κυρίως στην ποιότητα εξυπηρέτησης, τη διαθεσιμότητα, την ευκολία πρόσβασης και τη γεωγραφική εγγύτητα.
Ένα πρόσθετο φαρμακείο σε περιοχή με ήδη υψηλή πυκνότητα μπορεί, επομένως, να προσφέρει μικρότερο όφελος από ένα νέο φαρμακείο σε περιοχή με περιορισμένη κάλυψη.
Η γεωγραφική κατανομή επηρεάζει άμεσα την πρόσβαση, τις πραγματικές επιλογές των ασθενών και την αποτελεσματικότητα του ανταγωνισμού.
Περισσότερα φαρμακεία, ίδιος προϋπολογισμός
Υπάρχει και μια δεύτερη ιδιαιτερότητα: ο σφαιρικός προϋπολογισμός. Η αύξηση του αριθμού των φαρμακείων δεν αυξάνει από μόνη της ούτε τη ζήτηση ούτε το συνολικό ποσό που διαθέτει το ΓεΣΥ για την αμοιβή τους. Αν ο προϋπολογισμός παραμένει ο ίδιος, κατανέμεται μεταξύ περισσότερων παρόχων, ασκώντας πίεση στην αμοιβή και στη δραστηριότητα ανά φαρμακείο.
Εάν αυτή η πίεση οδηγήσει σε προβλήματα βιωσιμότητας, μπορεί στο μέλλον να δημιουργηθούν απαιτήσεις για αύξηση των αμοιβών ή του σχετικού προϋπολογισμού του ΓεΣΥ για τα φαρμακεία.
Θα πρόκειται ουσιαστικά για τη δημοσιονομική συνέπεια μιας υπεραπλουστευμένης αντίληψης ότι περισσότερες επιχειρήσεις συνεπάγονται κατ’ ανάγκη εντονότερο ανταγωνισμό, παραδοχή που σαφώς δεν επιβεβαιώνεται από την οικονομική θεωρία.
Η υπερσυγκέντρωση και η αγορά ακινήτων
Η υπερβολική συγκέντρωση φαρμακείων σε συγκεκριμένες περιοχές μπορεί να δημιουργεί και στρεβλώσεις στην αγορά επαγγελματικών ακινήτων.
Η αυξημένη ζήτηση για καταστήματα στις ίδιες εμπορικές ζώνες μπορεί να ασκεί ανοδική πίεση στα μισθώματα και να εκτοπίζει άλλες χρήσεις ή επιχειρήσεις.
Έτσι, το ζήτημα δεν περιορίζεται μόνο στον αριθμό των φαρμακείων, αλλά επεκτείνεται στη συνολικότερη λειτουργία των τοπικών αγορών.
Δεν είναι τυχαίο ότι γεωγραφικά και πληθυσμιακά κριτήρια για φαρμακεία συναντώνται και σε άλλα ευρωπαϊκά κράτη.
Το κρίσιμο δεν είναι η ύπαρξη περιορισμού καθαυτού, αλλά κατά πόσο αυτός στηρίζεται σε αντικειμενικά και διαφανή κριτήρια, είναι αναλογικός και συμβάλλει σε πιο ισορροπημένη γεωγραφική κατανομή των φαρμακείων.
Ήρθε η ώρα για μια νέα αξιολόγηση;
Ίσως, λοιπόν, έχει έρθει η στιγμή ο ΟΑΥ να επανεξετάσει τα γεωγραφικά και πληθυσμιακά κριτήρια για νέες συμβάσεις με φαρμακεία στο ΓεΣΥ.
Η αξιολόγηση πρέπει να εξετάσει πού υπάρχει ανεπαρκής κάλυψη και πού υπερβολική συγκέντρωση, πώς εκδηλώνεται στην πράξη ο ανταγωνισμός και ποιες είναι οι μακροχρόνιες επιπτώσεις στον σφαιρικό προϋπολογισμό και στο κόστος του ΓεΣΥ.
Η πολιτική ανταγωνισμού δεν έχει ως αυτοσκοπό τη μεγιστοποίηση του αριθμού των επιχειρήσεων, αλλά τη διαμόρφωση συνθηκών που οδηγούν, ιδίως μακροπρόθεσμα, σε καλύτερα αποτελέσματα για τους καταναλωτές ως προς τις τιμές, την ποιότητα, τις επιλογές και την πρόσβαση.
Αυτό προϋποθέτει ορθή κατανόηση του τρόπου λειτουργίας κάθε αγοράς. Διαφορετικά, η εσφαλμένη παραδοχή ότι η αύξηση του αριθμού των επιχειρήσεων συνεπάγεται κατ’ ανάγκη εντονότερο ανταγωνισμό μπορεί τελικά να υπονομεύσει τόσο την αποτελεσματική λειτουργία της αγοράς όσο και τα συμφέροντα των καταναλωτών.
*Ο Δρ. Παναγιώτης Αγησιλάου είναι οικονομολόγος με ειδίκευση στα οικονομικά του ανταγωνισμού και Διευθύνων Σύμβουλος της Trojan Economics, της μοναδικής εταιρείας στην Κύπρο που παρέχει εξειδικευμένη οικονομική ανάλυση και συμβουλευτικές υπηρεσίες σε θέματα ανταγωνισμού, συγκεντρώσεων επιχειρήσεων, κρατικών ενισχύσεων, ρύθμισης αγορών και εμπορικών διαφορών. Κατέχει διδακτορικό τίτλο και δύο μεταπτυχιακούς τίτλους στα Οικονομικά από κορυφαία βρετανικά πανεπιστήμια, ενώ έχει αναγνωριστεί από το Lexology Index (πρώην Who’s Who Legal) ως ένας από τους σημαντικότερους οικονομολόγους παγκοσμίως σε θέματα ανταγωνισμού.
