Η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας αποτελεί μία από τις σημαντικότερες οικονομικές και στρατηγικές ευκαιρίες για την Κύπρο και την Ελλάδα. Φωτοβολταϊκά και αιολικά πάρκα, συστήματα αποθήκευσης, ενεργειακές υποδομές, διασυνδέσεις και έξυπνα δίκτυα μετασχηματίζουν με ταχύτητα το ενεργειακό τοπίο. Μαζί με τη νέα δυναμική, όμως, δημιουργείται ταυτόχρονα και ένα περισσότερο κατανεμημένο, ψηφιοποιημένο και αλληλεξαρτώμενο ευάλωτο σύστημα.
Η επιτυχία της πράσινης μετάβασης δεν θα κριθεί μόνο από το πόσα νέα μεγαβάτ θα δημιουργηθούν. Θα κριθεί και από το εάν αυτά θα εξακολουθούν να παρέχουν ενέργεια όταν εκδηλωθούν ακραία καιρικά φαινόμενα, κυβερνοεπιθέσεις, βλάβες δικτύων ή διαδοχικές αστοχίες κρίσιμων σημείων του συστήματος. Ένα σύστημα μπορεί να γίνει πιο πράσινο και ταυτόχρονα πιο εύθραυστο, εάν η ανθεκτικότητα και η επιχειρησιακή του συνέχεια δεν σχεδιαστεί και θωρακιστεί από την αρχή.
Οι κλιματικοί κίνδυνοι αλλάζει τον τρόπο λειτουργίας
Ευρωπαϊκές μελέτες παρουσιάζουν τη Νότια Ευρώπη και την Μεσόγειο ευρύτερα, ως περιοχές ιδιαίτερα εκτεθειμένες σε ακραία ζέστη, ξηρασία και δασικές πυρκαγιές. Για τις ΑΠΕ, οι επιπτώσεις είναι ταυτόχρονες: οι υψηλές θερμοκρασίες μειώνουν την απόδοση παραγωγής και καταπονούν μετατροπείς, μπαταρίες και μετασχηματιστές· οι πυρκαγιές απειλούν γραμμές σύνδεσης, υποσταθμούς, τηλεπικοινωνίες και την πρόσβαση τεχνικών συνεργείων, οι έντονες βροχοπτώσεις και οι πλημμύρες μπορούν να επηρεάσουν επίγειες εγκαταστάσεις, κόμβους δικτύου και εφοδιαστικές διαδρομές.
Ο πραγματικός κίνδυνος βρίσκεται όμως στον συνδυασμό συμβάντων: καύσωνας, αυξημένη ζήτηση για ψύξη, πυρκαγιά κοντά σε γραμμή μεταφοράς, περιορισμένη πρόσβαση συνεργείων και ταυτόχρονη πίεση στα τηλεπικοινωνιακά δίκτυα. Τέτοια σενάρια δεν πρέπει πλέον να αντιμετωπίζονται ως ακραίες εξαιρέσεις, αλλά ως ρεαλιστικές επιχειρησιακές συνθήκες.
Η Κύπρος εξακολουθεί να λειτουργεί με τους περιορισμούς ενός απομονωμένου ηλεκτρικού συστήματος, ενώ κρίσιμες λειτουργίες της χώρας όπως η αφαλάτωση εξαρτώνται άμεσα από την ηλεκτροδότηση. Η Ελλάδα διαχειρίζεται ένα γεωγραφικά σύνθετο σύστημα με ηπειρωτικά και νησιωτικά δίκτυα, ορεινές και δασικές περιοχές και διασυνοριακές ροές. Όσο αυξάνεται η συμμετοχή μεταβλητών ΑΠΕ, τόσο σημαντικότερες γίνονται η αποθήκευση, η ευελιξία, η ασφαλής εξισορρόπηση και η ταχεία αποκατάσταση.
Η ψηφιοποίηση δημιουργεί μια νέα περιοχή επίθεσης
Οι μετατροπείς ισχύος, τα συστήματα αποθήκευσης, τα SCADA, οι έξυπνοι μετρητές, οι cloud πλατφόρμες, η απομακρυσμένη συντήρηση και πολλά άλλα συγκροτούν μια εκτεταμένη ψηφιακή αλυσίδα. Μια κοινή ευπάθεια ή η παραβίαση ενός εξωτερικού παρόχου μπορεί να επηρεάσει ταυτόχρονα μεγάλο αριθμό μονάδων και μερών του συστήματος. Η ENISA κατέγραψε για το 2023 περισσότερα από 200 αναφερόμενα κυβερνοπεριστατικά κατά του ενεργειακού τομέα, με πάνω από τα μισά να στοχεύουν την Ευρώπη.
Στο περιβάλλον των ΑΠΕ, ένα ψηφιακό περιστατικό δεν περιορίζεται στην απώλεια δεδομένων. Μπορεί να προκαλέσει απώλεια ελέγχου ή ορατότητας, διακοπή παραγωγής και καθυστέρηση της αποκατάστασης. Η κυβερνοασφάλεια, η επιχειρησιακή συνέχεια και η φυσική ασφάλεια πρέπει συνεπώς να σχεδιάζονται ως ενιαίο σύστημα. Οι NIS2 και CER, μαζί με τον ευρωπαϊκό κώδικα κυβερνοασφάλειας για τις διασυνοριακές ροές ηλεκτρικής ενέργειας, κινούνται ακριβώς προς αυτή την κατεύθυνση.
Η σοβαρότερη απειλή είναι οι αλυσιδωτές επιπτώσεις (domino effect)
Οι ΑΠΕ δεν λειτουργούν απομονωμένα από το υπόλοιπο ενεργειακό και κοινωνικό σύστημα μιας χώρας. Εξαρτώνται από δίκτυα μεταφοράς και διανομής, τηλεπικοινωνίες, cloud υπηρεσίες, κατασκευαστές εξοπλισμού, οδική πρόσβαση και εξειδικευμένο προσωπικό. Παράλληλα, μια εκτεταμένη διακοπή ηλεκτροδότησης επηρεάζει νοσοκομεία, ύδρευση και αφαλάτωση, λιμάνια, αεροδρόμια, διανομή καυσίμων, τραπεζικές υπηρεσίες και μηχανισμούς πολιτικής προστασίας.
Το domino effect που μπορεί να δημιουργήσει μια διακοπή ή διαταραχή θα επηρεάσει μέρος ή το σύνολο μιας περιοχής ή/και ολόκληρης της χώρας αποκτώντας περιφερειακή διάσταση σε λίγα λεπτά.
Η ανθεκτικότητα των ΑΠΕ πρέπει να σχεδιαστεί πριν από την επόμενη κρίση
Η απαιτούμενη αλλαγή δεν είναι ακόμη ένα σχέδιο έκτακτης ανάγκης στο αρχείο ή μια καλοδουλεμένη άσκηση ετοιμότητας. Είναι ένα ολοκληρωμένο μοντέλο ανθεκτικότητας για τις ΑΠΕ, με πέντε προτεραιότητες:
- Ανθεκτικότητα στο σχεδιασμό : ενσωμάτωση κλιματικών δεδομένων στη χωροθέτηση, στον σχεδιασμό και στην αδειοδότηση, με αντιπυρικές ζώνες, επαρκή αποστράγγιση και θωράκιση κρίσιμων συνδέσεων.
- Χαρτογράφηση εξαρτήσεων: σε δίκτυα, τηλεπικοινωνίες, cloud, νερό, μεταφορές, κατασκευαστές, ανταλλακτικά και ανθρώπινο δυναμικό, ώστε να εντοπίζονται κοινά σημεία αστοχίας και επικίνδυνες συγκεντρώσεις.
- Κυβερνοανθεκτικότητα σε IT, OT και κατανεμημένους ενεργειακούς πόρους: με πλήρη απογραφή συσκευών, διαχωρισμό δικτύων, ασφαλή απομακρυσμένη πρόσβαση, απαιτήσεις προς προμηθευτές, δυνατότητα χειροκίνητης λειτουργίας και δοκιμασμένη ανάκαμψη.
- Ευελιξία και επιχειρησιακή αποκατάσταση: με αποθήκευση, ενίσχυση δικτύων, μικροδίκτυα για κρίσιμα φορτία, δυνατότητες black start, στρατηγικά ανταλλακτικά και συμφωνίες αμοιβαίας υποστήριξης.
- Σύνθετες ασκήσεις και ενιαία διακυβέρνηση: με σενάρια που συνδυάζουν καύσωνα, πυρκαγιά, blackout, κυβερνοεπίθεση και απώλεια τηλεπικοινωνιών. Στόχος πρέπει να είναι η δοκιμή αποφάσεων, εναλλακτικών λειτουργιών και συνεργασίας μεταξύ εταιρειών, διαχειριστών, ρυθμιστικών αρχών και κράτους.
Η πράσινη μετάβαση δεν αποτυγχάνει μόνο όταν λείπει ενέργεια αλλά όταν το σύστημα δεν μπορεί να τη διαθέτει με ασφάλεια, έλεγχο και ταχύτητα ανάκαμψης. Η ανθεκτικότητα δεν αποτελεί εμπόδιο στην πράσινη μετάβαση. Είναι ο μηχανισμός που την καθιστά αξιόπιστη, άξια για επένδυση και κοινωνικά βιώσιμη. Παράλληλα προστατεύει την απόδοση των έργων, περιορίζει τις οικονομικές απώλειες και ενισχύει την ασφάλεια εφοδιασμού.
Η επόμενη ημέρα στην ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην Κύπρο και στην Ελλάδα, δεν πρέπει να μας βρίσκει μόνο με το ερώτημα πόσα νέα μεγαβάτ ΑΠΕ μπορούν να παραχθούν. Πρέπει να υπάρξει ο κατάλληλος σχεδιασμός για την αντιμετώπιση ασταθών συμπεριφορών του συστήματος εάν την ίδια ημέρα εκδηλωθούν καύσωνας, πυρκαγιά, κυβερνοεπίθεση και απώλεια τηλεπικοινωνιών. Η επόμενη φάση της ενεργειακής ανάπτυξης πρέπει να είναι όχι μόνο καθαρότερη, αλλά και ικανή να απορροφά το σοκ, να συνεχίζει τη λειτουργία και να ανακάμπτει γρήγορα.
*MBCI - Member of Business Continuity Institute, Head of Operations SupportCY, Bank of Cyprus.
